Trong nhiều gia đình, người cao tuổi ăn kém đi mà không ai nhận ra cho tới khi quần áo rộng hẳn. Người nhà thường là tuyến quan sát duy nhất, và vai trò đó quan trọng hơn họ nghĩ.
Những gì cần quan sát
- Lượng ăn thực tế mỗi bữa
- Có bỏ bữa không
- Thức ăn trong tủ lạnh có được dùng không
- Có khó nhai hoặc khó nuốt không
- Cân nặng và độ vừa của quần áo
- Mức độ hoạt bát nói chung
Kiểm tra tủ lạnh là cách đơn giản để biết người sống một mình có thật sự nấu ăn hay không.
Ngồi ăn cùng
- Quan sát được trực tiếp
- Phát hiện khó khăn khi nhai và nuốt
- Người ăn cùng người khác ăn nhiều hơn
- Bữa ăn có ý nghĩa xã hội
- Dù chỉ vài lần trong tuần cũng có tác dụng
Sự có mặt của người khác trong bữa ăn có tác động lớn hơn nhiều so với công sức bỏ ra.
Điều chỉnh món ăn
- Mềm và dễ nhai
- Cắt nhỏ vừa miếng
- Có nước sốt để dễ nuốt
- Đủ đạm trong mỗi bữa
- Nêm bằng gia vị thơm thay vì chỉ thêm muối
- Ưu tiên món họ quen từ trước
Món quen từ thời trẻ thường được đón nhận tốt hơn nhiều so với món mới dù bổ dưỡng tới đâu.
Chia nhỏ bữa
- Năm tới sáu bữa nhỏ thay vì ba bữa lớn
- Phần nhỏ trông dễ hoàn thành hơn
- Bữa phụ giàu dinh dưỡng
- Đặt lịch cố định
- Không chờ họ nói đói
Người cao tuổi thường không thấy đói nên ăn theo lịch đáng tin hơn ăn theo cảm giác.
Bữa phụ dễ chuẩn bị
- Sữa chua
- Sữa hoặc sữa đậu nành
- Chuối
- Bánh mềm
- Chè đậu
- Để sẵn trong tầm với
Để đồ ăn ở nơi dễ lấy quan trọng hơn là chuẩn bị món cầu kỳ mà họ ngại đứng lên lấy.
Không ép ăn
- Thường phản tác dụng
- Làm bữa ăn thành căng thẳng
- Ảnh hưởng tới quan hệ
- Người bị thúc giục thường ăn ít hơn
- Tôn trọng quyền từ chối của họ
Câu ăn thêm miếng nữa đi lặp lại suốt bữa làm người cao tuổi thấy mình như đứa trẻ và thường có tác dụng ngược.
Giữ sự tôn trọng
- Hỏi họ muốn ăn gì
- Cho họ lựa chọn
- Không làm thay những gì họ còn làm được
- Không bình luận về lượng ăn
- Tránh nói về họ như thể họ không có mặt
Được tự quyết định bữa ăn của mình là phần của phẩm giá mà người cao tuổi rất coi trọng.
Xử lý rào cản thay vì thúc giục
- Đưa đi khám răng miệng
- Rà soát lại thuốc với bác sĩ
- Hỗ trợ đi chợ và nấu ăn
- Sắp xếp bếp cho dễ dùng
- Cải thiện ánh sáng trong bếp
Sửa một rào cản cụ thể thường hiệu quả hơn nhiều so với nhắc nhở về việc ăn uống.
Khi họ sống một mình
- Gọi điện vào giờ ăn
- Đặt lịch giao thực phẩm
- Nấu sẵn và chia phần để tủ lạnh
- Nhờ hàng xóm ghé qua
- Tổ chức bữa ăn chung khi về thăm
Một cuộc gọi vào đúng giờ ăn vừa nhắc vừa tạo cảm giác có người cùng bữa.
Khi có nhiều người cùng chăm
- Thống nhất cách làm
- Ghi lại để mọi người cùng biết
- Chia lịch rõ ràng
- Tránh mỗi người làm một kiểu
- Cùng thống nhất khi trao đổi với bác sĩ
Thông tin không thống nhất giữa các người chăm là nguồn nhầm lẫn và bỏ sót rất phổ biến.
Ghi chép để theo dõi
- Cân nặng theo tháng
- Lượng ăn trong vài ngày mỗi tháng
- Những thay đổi quan sát được
- Là thông tin quý khi đi khám
- Giúp phát hiện xu hướng sớm
Người chăm thường cảm thấy có gì đó khác đi mà không nói được cụ thể, và bản ghi giải quyết đúng chỗ đó.
Chăm sóc chính người chăm sóc
- Công việc này kéo dài và mệt
- Cần được chia sẻ giữa các thành viên
- Cần có khoảng nghỉ
- Không tự trách khi không làm được mọi thứ
- Tìm hỗ trợ khi cần
Người chăm sóc kiệt sức không chăm sóc tốt được, nên việc giữ sức cho mình là phần của công việc.
Sắp xếp bếp cho dễ dùng
- Đồ thường dùng để trong tầm với dễ dàng
- Tránh phải với cao hoặc cúi sát sàn
- Đủ ánh sáng ở mặt bếp
- Dụng cụ có tay cầm dễ nắm
- Ghế cao để ngồi khi chế biến lâu
Một chiếc ghế cao trong bếp cho phép người cao tuổi nấu nướng lâu hơn mà không mệt vì đứng.
Bữa ăn nên có nghi thức
- Ngồi vào bàn thay vì ăn qua loa
- Bày biện tử tế dù chỉ một người
- Giờ ăn cố định trong ngày
- Tắt tivi hoặc mở nhạc nhẹ tuỳ họ thích
- Bữa ăn là dịp chứ không chỉ là việc nạp năng lượng
Người ăn đứng trong bếp thường ăn ít hơn hẳn so với khi ngồi vào bàn với bát đĩa được bày ra tử tế.
Khi nào cần báo bác sĩ
- Sút cân rõ trong vài tháng
- Bỏ ăn nhiều ngày
- Sặc khi ăn uống
- Thay đổi rõ trong tinh thần và hành vi
- Không hồi phục sau đợt ốm
Sặc khi ăn uống là dấu hiệu cần được đánh giá sớm vì nó liên quan tới nguy cơ viêm phổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ép người cao tuổi ăn không?
Không. Ép ăn thường phản tác dụng và làm bữa ăn thành căng thẳng. Tạo điều kiện, xử lý rào cản và ăn cùng họ hiệu quả hơn nhiều.
Làm sao biết họ ăn được bao nhiêu?
Ngồi ăn cùng và quan sát, ghi lại lượng ăn trong vài ngày, và kiểm tra thức ăn trong tủ lạnh có được dùng hay không.
Nên nấu món gì?
Món mềm dễ nhai, đủ đạm, nêm vừa miệng bằng gia vị thơm thay vì chỉ thêm muối, và ưu tiên món họ quen thuộc từ trước.
Người sống xa thì làm gì được?
Gọi điện vào giờ ăn, đặt lịch giao thực phẩm, nhờ hàng xóm ghé qua, và tổ chức các bữa ăn chung khi về thăm.