Khi nói về người gầy, người ta hay gộp chung mọi trường hợp. Nhưng về mặt y học, sự phân biệt quan trọng nhất không phải là gầy tới mức nào mà là cân nặng đó có đang thay đổi hay không.
Hai tình huống rất khác nhau
- Người gầy ổn định qua nhiều năm
- Người vừa sút cân trong thời gian ngắn
- Cùng một con số trên cân nhưng ý nghĩa khác hẳn
- Cách tiếp cận cũng khác
- Đây là câu hỏi đầu tiên cần trả lời
Một người nặng bốn mươi lăm ký suốt hai mươi năm và một người vừa từ sáu mươi xuống bốn mươi lăm là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
Đặc điểm của gầy ổn định
- Cân nặng giữ gần như không đổi qua nhiều năm
- Gầy từ nhỏ hoặc từ tuổi thiếu niên
- Thường có người trong gia đình cũng gầy
- Ăn uống bình thường
- Không có triệu chứng khác kèm theo
- Sinh hoạt và làm việc bình thường
Nhóm này thường không phải là vấn đề bệnh lý, dù vẫn nên kiểm tra sức khoẻ định kỳ như mọi người.
Đặc điểm của sút cân không chủ ý
- Cân nặng giảm mà không cố ý
- Không thay đổi chế độ ăn hay vận động
- Quần áo rộng ra rõ rệt
- Người quen nhận xét trông khác đi
- Có thể kèm theo các triệu chứng khác
Người quen nhận xét thường là tín hiệu sớm hơn cả cái cân, vì họ so sánh với hình ảnh cũ trong trí nhớ.
Vì sao sút cân không chủ ý đáng chú ý
- Nó nói rằng có gì đó đang thay đổi trong cơ thể
- Cơ thể đang tiêu hao nhiều hơn thu nạp
- Có thể do ăn ít đi mà không nhận ra
- Có thể do hấp thu kém
- Có thể do nhu cầu năng lượng tăng lên
- Mỗi nhóm nguyên nhân cần hướng tìm khác nhau
Ba khả năng ở giữa là khung để bác sĩ tìm nguyên nhân, và mỗi khả năng dẫn tới các câu hỏi khác nhau.
Những câu hỏi tự đặt cho mình
- Cân nặng ba năm trước là bao nhiêu
- Thay đổi diễn ra trong bao lâu
- Ăn uống có thay đổi gì không
- Có ăn ít hơn vì chán ăn không
- Có triệu chứng nào khác không
- Có thay đổi gì trong cuộc sống gần đây không
Trả lời được sáu câu này trước khi đi khám giúp cuộc trao đổi với bác sĩ hiệu quả hơn nhiều.
Các triệu chứng đi kèm đáng chú ý
- Sốt kéo dài hoặc sốt về chiều
- Ra mồ hôi đêm
- Mệt mỏi tăng dần
- Thay đổi thói quen đại tiện
- Đau bụng kéo dài
- Ho kéo dài
- Khối bất thường sờ thấy được
Sút cân kèm bất kỳ dấu hiệu nào trong danh sách này cần được khám sớm chứ không nên chờ.
Về chỉ số khối cơ thể
- Là công cụ sàng lọc ở mức quần thể
- Không phải một chẩn đoán cá nhân
- Không phân biệt khối cơ với khối mỡ
- Không cho biết cân nặng có đang thay đổi hay không
- Cần được đọc cùng với bối cảnh
Hai người cùng chỉ số có thể ở hai tình trạng sức khoẻ rất khác nhau, nên con số này chỉ là điểm bắt đầu.
Câu gầy nhưng khoẻ có đúng không
- Có thể đúng với người gầy ổn định và ăn đủ chất
- Nhưng không tự động đúng cho mọi trường hợp
- Gầy do ăn thiếu chất là chuyện khác
- Gầy do bệnh lý lại là chuyện khác nữa
- Cần phân biệt thay vì kết luận chung
Người gầy vẫn có thể thiếu vi chất, thiếu khối cơ hoặc có vấn đề chuyển hoá, nên gầy không đồng nghĩa với khoẻ.
Những hệ quả của nhẹ cân kéo dài
- Dự trữ năng lượng thấp khi ốm
- Khối cơ ít ảnh hưởng tới sức bền và thăng bằng
- Có thể ảnh hưởng tới mật độ xương
- Dễ mệt và dễ lạnh
- Hồi phục sau bệnh chậm hơn
Dự trữ thấp là vấn đề chỉ lộ ra khi cơ thể cần tới nó, tức là lúc ốm hoặc sau phẫu thuật.
Cách theo dõi cân nặng đúng
- Cân cùng thời điểm trong ngày
- Cùng điều kiện quần áo
- Khoảng một tuần một lần là đủ
- Ghi lại để thấy xu hướng
- Xu hướng qua nhiều tuần quan trọng hơn từng lần cân
Cân mỗi ngày thường gây lo lắng không cần thiết vì dao động ngắn hạn chủ yếu là nước.
Khi nào cần đi khám
- Sút cân không chủ ý trong vài tháng
- Sút cân kèm bất kỳ triệu chứng nào ở trên
- Chán ăn kéo dài
- Không tăng cân được dù ăn nhiều
- Lo lắng về cân nặng ảnh hưởng tới sinh hoạt
Điểm cuối cũng là lý do chính đáng để đi khám, vì mối quan hệ với cân nặng và ăn uống cũng là vấn đề sức khoẻ.
Cách tiếp cận thực tế
- Xác định mình thuộc nhóm nào trước
- Gầy ổn định thì tập trung vào dinh dưỡng đủ chất và tập luyện
- Sút cân không chủ ý thì đi khám trước đã
- Không tự ý dùng sản phẩm tăng cân khi chưa rõ nguyên nhân
- Tìm nguyên nhân trước rồi mới tính chuyện tăng cân
Tăng cân khi chưa biết vì sao sụt có thể che mất một dấu hiệu quan trọng, nên thứ tự này rất đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Gầy từ nhỏ có đáng lo không?
Nếu cân nặng ổn định qua nhiều năm, ăn uống bình thường và không có triệu chứng khác thì thường ít đáng lo hơn. Nhưng vẫn nên kiểm tra sức khoẻ định kỳ.
Sút cân bao nhiêu thì cần khám?
Sút cân không chủ ý, đặc biệt khi diễn ra trong vài tháng và không giải thích được bằng thay đổi ăn uống hay vận động, là lý do nên đi khám.
Vì sao tốc độ sút cân quan trọng hơn con số?
Vì nó cho biết có điều gì đang thay đổi trong cơ thể. Một người luôn nhẹ cân ổn định khác hẳn người vừa giảm nhanh trong thời gian ngắn.
Theo dõi cân nặng thế nào cho đúng?
Cân cùng thời điểm trong ngày, cùng điều kiện, khoảng một tuần một lần và ghi lại. Xu hướng qua nhiều tuần có ý nghĩa hơn từng lần cân riêng lẻ.