Rối loạn đại tiện thường được coi là chuyện khó chịu chứ không phải vấn đề sức khoẻ nghiêm trọng. Nhưng khi kéo dài, nó ảnh hưởng tới cả lượng ăn lẫn phần dưỡng chất cơ thể giữ lại được.
Táo bón ảnh hưởng tới ăn uống
- Gây cảm giác đầy bụng kéo dài
- Làm giảm cảm giác thèm ăn
- Gây khó chịu khiến ngại ăn thêm
- Tạo vòng lặp vì ăn ít lại làm táo bón nặng hơn
- Xử lý táo bón thường cải thiện cả việc ăn
Vòng lặp ở dòng thứ tư là lý do táo bón kéo dài thường tự duy trì nếu không can thiệp.
Nguyên nhân thường gặp của táo bón
- Uống không đủ nước
- Ăn ít chất xơ
- Ít vận động
- Nhịn đi vệ sinh
- Một số loại thuốc
- Thay đổi lịch sinh hoạt
Nhịn đi vệ sinh vì bận hoặc vì nhà vệ sinh không thuận tiện là nguyên nhân rất phổ biến mà ít ai thừa nhận.
Cải thiện táo bón
- Uống đủ nước trong ngày
- Tăng chất xơ từ từ
- Vận động đều đặn
- Đi vệ sinh khi có nhu cầu
- Tập thói quen vào một giờ cố định
- Tư thế ngồi phù hợp
Tăng chất xơ mà không tăng nước có thể làm táo bón nặng hơn, nên hai việc phải đi cùng nhau.
Lưu ý với người gầy khi tăng chất xơ
- Chất xơ gây cảm giác no mạnh
- Có thể làm giảm tổng năng lượng ăn vào
- Nên tăng từ từ và theo dõi
- Cân đối với các nhóm thực phẩm khác
- Ưu tiên nguồn chất xơ đi kèm dinh dưỡng
Các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt vừa có chất xơ vừa có năng lượng và đạm, nên chúng phù hợp hơn với người gầy.
Tiêu chảy kéo dài
- Giảm thời gian tiếp xúc để hấp thu
- Gây mất nước và điện giải
- Thường kèm chán ăn
- Có thể gây mất dưỡng chất trực tiếp
- Dẫn tới sút cân qua nhiều đường
Người tiêu chảy kéo dài mất cân nhanh vì nhiều cơ chế cùng tác động chứ không chỉ một.
Dấu hiệu mất nước
- Khát nhiều
- Tiểu ít và nước tiểu sẫm màu
- Khô miệng
- Chóng mặt khi đứng dậy
- Mệt mỏi
- Ở trẻ nhỏ và người cao tuổi cần đặc biệt chú ý
Trẻ nhỏ và người cao tuổi mất nước nhanh hơn và dự trữ ít hơn, nên ngưỡng đi khám với họ nên thấp hơn.
Khi tiêu chảy kéo dài
- Bù nước và điện giải là ưu tiên
- Ăn các món dễ tiêu
- Không bỏ ăn hoàn toàn
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy kéo dài
- Đi khám để tìm nguyên nhân
Nhịn ăn hoàn toàn khi tiêu chảy không có lợi vì ruột vẫn cần dinh dưỡng để phục hồi niêm mạc.
Khi luân phiên táo bón và tiêu chảy
- Là kiểu hình cần được chú ý
- Có thể liên quan tới rối loạn chức năng ruột
- Cũng có thể có nguyên nhân khác
- Thường kèm đau bụng
- Cần được khám để loại trừ các nguyên nhân thực thể
Kiểu luân phiên này đặc biệt đáng chú ý khi mới xuất hiện ở người trước đây đại tiện bình thường.
Vai trò của căng thẳng
- Ruột và não có liên hệ chặt chẽ
- Căng thẳng ảnh hưởng tới nhu động ruột
- Có thể gây cả táo bón lẫn tiêu chảy
- Không có nghĩa là triệu chứng không thật
- Xử lý căng thẳng là một phần của điều trị
Điểm thứ tư quan trọng: triệu chứng do căng thẳng vẫn là triệu chứng thật và vẫn cần được xử lý.
Ghi nhật ký triệu chứng
- Ghi tính chất và tần suất đại tiện
- Ghi những gì đã ăn
- Ghi mức căng thẳng trong ngày
- Ghi thuốc đang dùng
- Quy luật thường hiện ra sau vài tuần
Nhật ký này là công cụ mà bác sĩ đánh giá cao vì nó cho thông tin mà một buổi khám không thu được.
Dấu hiệu cần khám sớm
- Máu trong phân
- Phân đen như hắc ín
- Sút cân kèm rối loạn đại tiện
- Đau bụng dữ dội
- Sốt kéo dài
- Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài ở người lớn tuổi
Điểm cuối đặc biệt quan trọng: thay đổi thói quen đại tiện mới xuất hiện ở tuổi trung niên trở lên luôn cần được đánh giá.
Tư thế và thói quen đi vệ sinh
- Không nhịn khi có nhu cầu
- Dành đủ thời gian, không vội
- Tư thế gác chân lên bục thấp giúp nhiều người
- Không ngồi quá lâu đọc điện thoại
- Tập vào một khung giờ cố định mỗi ngày
Buổi sáng sau bữa ăn là thời điểm ruột hoạt động mạnh nhất, nên đó là khung giờ dễ tạo thói quen nhất.
Bù nước và điện giải đúng cách
- Uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên
- Dung dịch bù điện giải theo hướng dẫn
- Không dùng nước ngọt có ga để bù
- Theo dõi lượng nước tiểu và màu sắc
- Đi khám nếu không bù kịp bằng đường uống
Nước tiểu sẫm màu và ít đi là chỉ dấu đơn giản cho thấy việc bù nước chưa đủ.
Không tự dùng thuốc kéo dài
- Thuốc nhuận tràng dùng lâu có thể gây phụ thuộc
- Thuốc cầm tiêu chảy có thể che lấp vấn đề
- Cả hai đều nên dùng theo hướng dẫn
- Hỏi dược sĩ khi cần
- Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc trước
Với táo bón, thay đổi chế độ ăn và thói quen thường hiệu quả bền hơn và không gây phụ thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Táo bón có làm khó tăng cân không?
Có thể, vì cảm giác đầy bụng và khó chịu làm giảm lượng ăn. Xử lý táo bón thường giúp việc ăn uống dễ chịu hơn rõ rệt.
Tiêu chảy kéo dài ảnh hưởng thế nào?
Nó làm giảm thời gian tiếp xúc để hấp thu dưỡng chất, gây mất nước và điện giải, và thường kèm chán ăn. Cả ba yếu tố đều dẫn tới sút cân.
Tiêu chảy bao lâu thì cần đi khám?
Tiêu chảy kéo dài quá vài tuần, hoặc bất kỳ trường hợp nào có máu trong phân, sốt, sút cân hoặc dấu hiệu mất nước, đều cần được khám.
Người gầy nên tăng chất xơ thế nào?
Tăng từ từ và uống đủ nước, đồng thời cân đối để chất xơ không chiếm quá nhiều chỗ trong bữa làm giảm tổng năng lượng.