Khi một người sút cân, người ta thường nghĩ ngay tới các bệnh của cơ thể. Nhưng trong thực tế, các vấn đề sức khoẻ tinh thần là nhóm nguyên nhân phổ biến hơn nhiều và cũng dễ bị bỏ qua hơn.
Trầm cảm ảnh hưởng tới ăn uống
- Mất cảm giác thèm ăn
- Mất hứng thú với món trước đây yêu thích
- Ăn như một việc phải làm
- Không có sức để nấu nướng
- Một số người lại ăn nhiều hơn
- Tác động theo cả hai chiều
Mất hứng thú với món ăn từng yêu thích là dấu hiệu khá đặc trưng và đáng được chú ý.
Các dấu hiệu khác của trầm cảm
- Buồn hoặc trống rỗng kéo dài
- Mất hứng thú với hầu hết hoạt động
- Rối loạn giấc ngủ
- Mệt mỏi, thiếu năng lượng
- Khó tập trung
- Cảm giác vô giá trị hoặc tội lỗi
Khi nhiều dấu hiệu trong danh sách này kéo dài quá hai tuần thì nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Lo âu và ăn uống
- Cảm giác nghẹn hoặc khó nuốt
- Buồn nôn
- Đau bụng hoặc khó chịu vùng bụng
- Cảm giác no sớm
- Việc ăn trở nên khó chịu
Các triệu chứng cơ thể của lo âu rất thật và chúng thường khiến người bệnh đi khám tiêu hoá trước.
Vì sao nhóm nguyên nhân này bị bỏ qua
- Người bệnh ngại nói về sức khoẻ tinh thần
- Cả người bệnh lẫn người xung quanh tìm nguyên nhân cơ thể trước
- Triệu chứng cơ thể được chú ý hơn
- Có định kiến về vấn đề tâm lý
- Bản thân người bệnh có khi không nhận ra
Nhiều người mô tả rất rõ các triệu chứng cơ thể mà không nghĩ tới việc kể về tâm trạng của mình.
Hai nhóm nguyên nhân có thể cùng tồn tại
- Bệnh thực thể có thể dẫn tới trầm cảm
- Trầm cảm làm bệnh thực thể khó kiểm soát hơn
- Không phải chọn một trong hai
- Bác sĩ đánh giá cả hai hướng
- Cần được xử lý song song
Việc tìm ra một nguyên nhân thực thể không loại trừ nhu cầu chăm sóc sức khoẻ tinh thần và ngược lại.
Hoàn cảnh sống
- Mất người thân
- Khó khăn kinh tế
- Sống một mình và ngại nấu ăn
- Thay đổi lớn trong công việc
- Chăm sóc người bệnh trong nhà
- Đều ảnh hưởng tới ăn uống
Nấu cho một người thì không đáng công là lý do rất thường gặp khiến người sống một mình ăn kém đi.
Ở người cao tuổi
- Trầm cảm thường biểu hiện qua triệu chứng cơ thể hơn qua cảm xúc
- Dễ bị nhầm với suy giảm nhận thức
- Cô đơn là yếu tố lớn
- Mất bạn đời ảnh hưởng mạnh tới ăn uống
- Cần được chú ý chủ động
Người cao tuổi ít khi nói rằng mình buồn, nên các dấu hiệu gián tiếp như ăn kém và rút lui cần được để ý.
Ở người trẻ
- Áp lực học tập và công việc
- Bỏ bữa do bận rộn
- Lo âu về ngoại hình
- Có thể liên quan tới rối loạn ăn uống
- Cần được đánh giá kỹ
Ở nhóm này cần phân biệt giữa ăn ít do bận, do chán ăn và do mối quan hệ không lành mạnh với thức ăn.
Khi việc ăn trở thành vấn đề tâm lý
- Lo lắng nhiều về cân nặng và hình thể
- Kiểm soát chặt chẽ lượng ăn
- Tránh các tình huống xã hội liên quan tới ăn
- Có các hành vi bù trừ
- Đây là lĩnh vực cần chuyên môn
Rối loạn ăn uống là vấn đề sức khoẻ nghiêm trọng cần được điều trị chuyên biệt chứ không phải chuyện ý chí.
Những gì có thể làm trong lúc chờ hỗ trợ
- Duy trì giờ ăn cố định dù không thấy đói
- Ăn nhiều bữa nhỏ
- Chọn món dễ ăn và giàu dinh dưỡng
- Ăn cùng người khác khi có thể
- Không tự trách vì ăn ít
Ăn theo lịch thay vì theo cảm giác đói là chiến lược hữu ích khi cảm giác thèm ăn đã mất.
Vai trò của người thân
- Nhận ra thay đổi và hỏi thăm
- Hỏi về cảm giác chứ không chỉ về cân nặng
- Không ép ăn
- Cùng ăn thay vì chỉ nhắc ăn
- Đề nghị đi khám cùng
- Kiên nhẫn
Cùng ngồi ăn có tác dụng hơn nhiều so với việc nhắc nhở, vì nó vừa tạo không khí vừa thể hiện sự quan tâm.
Khi nào cần tìm hỗ trợ ngay
- Sút cân nhanh và nhiều
- Không ăn uống được gì trong nhiều ngày
- Có ý nghĩ làm hại bản thân
- Không còn khả năng tự chăm sóc
- Đây là những tình huống cần can thiệp sớm
Ý nghĩ làm hại bản thân là tình huống cần được hỗ trợ ngay lập tức chứ không chờ tới lịch hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trầm cảm lại gây sút cân?
Vì nó thường làm mất cảm giác thèm ăn và mất hứng thú với cả những món trước đây yêu thích. Một số người lại ăn nhiều hơn, nên tác động theo cả hai chiều.
Lo âu ảnh hưởng tới ăn uống thế nào?
Nó có thể gây cảm giác nghẹn, buồn nôn, đau bụng hoặc cảm giác no sớm, làm việc ăn trở nên khó chịu và lượng ăn giảm xuống.
Làm sao phân biệt với nguyên nhân thực thể?
Không tự phân biệt được. Bác sĩ sẽ đánh giá cả hai hướng, vì hai nhóm nguyên nhân có thể cùng tồn tại và ảnh hưởng lẫn nhau.
Nên tìm hỗ trợ ở đâu?
Bắt đầu từ bác sĩ mà mình tin tưởng, hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Nói với người thân cũng là bước quan trọng.